MÜBADELE VE BALKANLAR’IN YAŞAYAN MÜZESİ: TRAKYA!

Bugünkü Trakya kimliğini yani toplumsal dokusunu, hayata bakış açısını, lehçesini v.s., anlamak için önce Balkan göçleri ve mübadeleyi iyi anlamamız gerektiğine inanıyorum.

Trakya dendiği zaman hemen hemen herkesin aklına o neşeli, hoşgörülü insanlar gelir. Derler ya; ‘hayat dolu‘ diye. İşte öyle insanlar profili akla gelir, değil mi? Öyle görünüyor, öyle biliniyor olsa da aslında mübadelenin, zorunlu vedaların üzerine kurulduğunu biliyoruz. Büyük acıların üzerine inşâ edilmiştir.

Baktığın zaman, yoğun olarak Edirneli, Tekirdağlı, Kırklarelili esnafların, zanaatkârların ustalığında, çiftçilerin, emekçilerin v.s. ellerinde, âdeta Balkanlar’ın silinmez izlerini görürüz. Göçler tabii ki, modern yaşam tarzları ile, mutfak kültürü ile v.s., Trakya’yı ‘muhacir coğrafyası‘ haline dönüştürmüştür. Akıtmadan, sütlü biber turşusuna, kaçamağa ve peynir helvasına kadar bütün bu lezzetler bize bir göç hikâyesi anlatır şüphesiz. Trakya, Balkanlar’ın yaşayan bir müzesidir âdeta. Avrupa’ya açılan kapısıdır.

Cumhuriyet ilân edildikten sonra yani 1923 yılında imzalanan Lozan Mübadelesi, Trakya için bir nüfus değişiminden öte, bir demografik devrimdir. Yunanistan’dan (özellikle Selanik, Drama, Kavala gibi bölgelerden) gelen binlerce Türk, Trakya’daki Rumlar’ın, Yunanlılar’ın boşalttığı köylere yerleştirildi.

Mübadele, zorlu ama zorlu olduğu gibi bir o kadar da ‘acıklı hikâyeler‘i barındırır hafızalarımızda. Bir çoğumuz da bu zorlu ve zorunlu göçün nasıl olduğunu okumuşuz veya dinlemişizdir atalarımızdan, dedelerimizden, babaannelerimizden, anneannelerimizden.

‘TOPRAĞINDAN EDİLMEK’!..

Mübadele, kâğıt üzerinde bir değiş-tokuş gibi görülüyor belki ama, ‘bir bitkinin, çiçeğin, bir ağacın v.s. yerinden sökülüp bir başka toprağa dikilmesi gibidir‘ bence. ‘Toprağından edilmek‘.  Evet, ‘bu menfî bir durumdur’ diyebildiğimiz gibi, ‘dikildiği yeri güzelleştirmiştir‘ de diyebiliriz. Mübadiller için bu benzetmeyi rahatlıkla yapabiliriz bence. Ben ona inanıyorum şahsen.

Girit’ten, Makedonya’dan, Epir’den yola çıkan Müslüman Türkler, yüzyıllardır yaşadıkları toprakları terk etmek zorunda kaldıklarında, kapıları kilitlediler ve anahtarları da yanlarına aldılar. Niye biliyor musunuz? ‘İleride bir gün yine buralara döneriz‘ diye. Mezarlıklara son kez baktılar, bir avuç da olsa toprak aldılar, bohçalarına koydular. Çünkü mezarda da olsa, yakınlarını yanına almak istediler. Bu insanlar yerinden, yurdundan edilmişlerdi. Sevdiklerini geride bırakmak zorunda kalmışlardı. Ne kadar zor bir şey değil mi?..

Hep dinledik, büyüklerimizden; göç yolunda vapurların ne kadar kalabalık olduğunu, açlığın olduğunu, hastalığın ‘kol’ gezdiğini. Bazı insanlar yolculuğu tamamlayamadılar tabii. Trakya’ya gelen mübadiller, daha çok karadan kağnılar, hayvan arabaları ve yaya kervanlarla geldiler Edirne’ye. Oradan yayıldılar Trakya’ya. Gelirken yollarda soğuk, çamur, barınma sorunları büyük zorluklar oluşturdu.. (Burada hemen belirtmiş olayım; tabii ki, aynı zorluklar buradan yani Türkiye’den gitmek zorunda kalan Rum’lar için de geçerli olmuştur. Onlar da Anadolu’dan sahil şehirlerine ulaşana kadar çok zorluklar çekmişlerdir. Gemilerin gelmelerini uzun süre orada beklerken soğuktan, yağıştan v.s. hastalanmışlar ve ölenler olmuştur. Yani onların da bazıları Yunanistan’a varamamıştır.)

BÜYÜK TRAVMA!

Mübadele, aynı zamanda iki taraf için de büyük travmadır. Mübadiller Türkiye’de “Yunan’dan geldikleri” için yerli halktan bazıları tarafından şüpheyle karşılanırken, Yunanistan’da da ‘Türk’ oldukları için dışlanmışlardır. Düşünün ki, aynı dili konuşuyorsunuz, aynı dine inanıyorsunuz ama ‘yabancı‘ muamelesi görüyorsunuz. ‘Gâvurdan dönme‘ gibi, burada yazmayı uygun görmediğim başka bazı yakıştırmalarda da bulunulmuştur. Benzer yakıştırmalar buradan Yunanistan’a gidenler için de yapıldı. Bu durum, mübadillerin yerleştikleri yerlerde karşılaştıkları zorlukların en deriniydi, en büyük yarasıydı.

Trakya kimliğini oluşturan bir diğer önemli unsur ise, Bulgaristan’daki asimilasyon politikalarından kaçarak gelen soydaşlarımızdır. O günleri, birçoğumuz hatırlıyoruz değil mi? Onlar da geldiklerinde benzer zorluklarla karşılaşmışlardı ama Yunanistan’dan gelenler gibi, bölge ekonomisine, bölgenin gelişmesine katkılarının büyük olduğu aşikârdır elbet.

MAKEDONYA 1900 VE VİRAN DAĞLAR

Bu arada, Balkanlar, mübadele demişken, Sakarya Üniversitesi Balkan Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından yayınlanan, editörlüğünü Dr. Samet Çakmaker‘in yaptığı, ‘Türk Kültür ve Edebiyatında Balkanlar‘ adlı bir esere rastladım. Burada dikkatimi çeken bölümlerden biri de, belki en önemli diyeceğim bölüm; Yazar Necati Cumalı‘nın ‘Makedonya 1900 ve Viran Dağlar Eserlerinde Kimlik Temsilleri‘ adlı bölüm oldu. Güzel bir çalışma olmuş. Namık Kemal Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü’nden Öğretim Üyesi, Doç. Dr. Mehmet Güven Avcı ve aynı üniversitede Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balkan Araştırmaları Anabilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi ve şimdilerde Edebiyat öğretmenliği görevinde bulunan Erdi Deniz‘in genişçe, detaylı bir çalışmasından oluşuyor bu bölüm.

Balkan göçünü erken yaşında yaşayan Necati Cumalı’nın bahsini ettiğimiz ‘Makedonya 1900‘ ve ‘Viran Dağlar‘ eserlerini kaleme alırken, ‘aile büyükleri tarafından anlatılan yaşanmışlıkları, anlatıları temel aldığı‘ belirtiliyor. Dolayısıyla, “Yazar Cumalı’nın bu iki eserinde de, 1900’lü yılların Balkanlar’ını mekân, kişiler, kimlikler ve olaylar ve ilişkiler çerçevesinde başarıyla yansıtabilmesini sağlamıştır’ deniliyor. Yazarın bu yayınlarında, “dönemin Balkanları’nın sosyal, ekonomik ve kültürel yapısını ortaya koyduğundan” bahsediliyor…

Hocalarımız tarafından çok kapsamlı ve geniş, tabii ki, akademik bir çalışma ortaya konmuş. Konuya ilgi duyanların fevkalâde faydalanabileceği kanaatindeyim, vesselâm.